Geraldine en de vrouwen

Donderdag start ik met mijn PTSS behandeling bij PSYTREC. Ik ben er heel erg gespannen over en ben ook weer door mijn rug gegaan. Ik vind het heel erg eng, omdat ik bang ben dat ik het niet aankan en dat de behandeling niet aan slaat. Ik ben bij PSYTREC terecht gekomen, nadat ik dit interview met deelneemster Marina las. Daardoor ontdekte ik het programma Geraldine en de vrouwen op RTL4. Dit programma werd vanaf 18 oktober 2020 wekelijks uitgezonden op RTL4 en is nu te bekijken op Videoland.

In Geraldine en de Vrouwen volgt Geraldine Kemper zes vrouwen die post traumatische stress stoornis (PTTS) hebben ontwikkeld, omdat ze te maken hebben gehad met seksueel geweld/- misbruik. Ze hebben hierdoor last van onder andere herbelevingen en angststoornissen. Ze slapen slecht, hebben veel moeite met vertrouwen en hebben soms last van suïcidale gedachtes.

Geraldine gaat met deze zes vrouwen naar Kroatië. Daar krijgen ze onder leiding van een team van psychologen en sportcoaches van PSYTREC verschillende vormen van therapie. Met als doel van hun PTSS klachten af te komen en zich weer veilig en goed te voelen over zichzelf. Na deze reis worden de vrouwen nog een jaar lang begeleid en gevolgd door PSYTREC en RTL4.

Zoveel herkenning

Bij het zien van de trailer van het programma was ik zo geraakt. Ik herkende veel en voelde dat ik dit moest gaan zien. Tijdens de eerste uitzending zei ik: zo’n intense therapie zou ik echt NOOIT doen! Doodeng vond ik het. Je niet terug mogen trekken, niemand troosten, niet getroost worden, zóveel sporten etcetera.

Toch wist ik na het programma: ik moet me aanmelden bij PSYTREC. En nu is het dus bijna zover. Ik ben er dus heel gespannen over. Nachtmerries, nare gedachten en herinneringen komen in hevigheid boven. De zelfhaat, de suïcidale gedachten, het verdriet, de angst, de paniek, de woede, de machteloosheid, de eenzaamheid, het schuldgevoel, de schaamte.

En dan wetende dat ze bij PSYTREC tegen me hebben gezegd dat ik voor 100% naar al die gevoelens toe moet in de behandeling en de spanning dus maximaal moet voelen. Dat lijkt me toch niet te doen?! Maar blijkbaar kan het wel en moet het ook. Ik moet leren dat ik het wél aankan en veilig ben in het hier en nu.

Geraldine en de vrouwen nog een keer

Ik ben net weer begonnen met het kijken van Geraldine en de vrouwen. Het geeft me steun. Het geeft me hoop. Het geeft me het gevoel dat ik me voor kan bereiden op wat er komen gaat. Ik hoop zó dat het mij net zo gaat helpen als die zes vrouwen. Tegelijkertijd ben ik zó bang dat er niks gaat veranderen. Dat ik me voor altijd zo zal voelen en dat ik een slappeling en mislukkeling ben, omdat ik het níet aan kan.

Ik schrijf het maar weer van me af. Ik vind het heel fijn dat er mensen op mijn blogs reageren en mailen dat ze er wat aan hebben. Samen is niet alleen. En hoewel ik vooral voor mezelf schrijf, is het fijn te weten dat er mensen zijn die steun halen uit deze website. Dat is waarom ik mijn schrijfsels over mijn binnenwereld ben gaan delen met de buitenwereld.

Ik zit wel te denken: misschien is dit schrijven ook wel vermijding of veiligheidsgedrag? Daar denk ik door mijn huiswerk van PSYTREC veel over na de laatste tijd. Ik merk dat ik soms/ vaak helemaal in de war raak van al die gevoelens, emoties en overlevingsmechanismes. Dus ik probeer het maar even te laten voor wat het is en zit het uit tot de introductiemiddag donderdag.

Corona en het jaar 2020

Door corona is alles naar de oppervlakte gekomen. 2020 was het jaar dat ik de deksel niet meer op de beerput kon houden. Ik denk dat het ook te maken heeft met het feit dat het het jaar was dat mijn oudste dochter vijf jaar was. De leeftijd waarop ik mijn trauma heb opgelopen. Ik vond het een hele confronterende leeftijd.

Oudste dochter spiegelt mij

Toen mijn oudste dochter 5 was en de eerste lockdown begon, kreeg ze last van haar vagina. Meerdere artsen hebben ernaar gekeken. Niemand kon er wat zinnigs over zeggen. Ik vond het heel heftig en heb sterk het vermoeden dat ze (onbewust) mijn oude trauma spiegelt. Ze is inmiddels zes geworden en sinds ik met mijn trauma aan de slag ben, is er bij haar al veel veranderd. Ik heb haar nog niks verteld, maar energetisch is er blijkbaar een hoop gebeurd.

Twee weken voor haar zesde verjaardag heb ik voor het eerst gesproken over mijn traumatische ervaring. Mijn GGZ behandelaar was de eerste aan wie ik het durfde te vertellen.

En nu ik dit schrijf word ik weer heel verdrietig en bang. Ik wil niet dat mijn dochters blijvende schade oplopen, omdat ik rond blijf lopen met een onverwerkt trauma. Dat ik in behandeling ga bij PSYTREC doe ik natuurlijk vooral voor mezelf, maar mijn dochters zijn één van de belangrijkste redenen om mijn trauma nu eindelijk 100% aan te gaan.

Ik gun mijn meiden een leven waarin ze zich veilig voelen, met liefde naar zichzelf en vertrouwen en liefde naar de mensen in hun wereld. Ik merk dat vooral mijn dochter van zes onbewust mijn angsten oppikt. En dat vind ik heel erg. Ik schaam me er zo voor en voel me zo ontzettend tekortschieten. Ik wéét dat ik mijn dochters alle liefde geef die een moeder haar kinderen kan geven en dat ik in heel veel opzichten echt een goeie moeder ben, maar toch kan het voelen als falen.

In het diepe springen

Met PSYTREC ga ik in het spreekwoordelijke diepe springen. Er is niets wat ik liever wil dan me na deze behandeling veilig voelen en van mezelf houden zoals ik ben. Zodat ik dat mee kan geven aan mijn dochters. Door het programma Geraldine en de vrouwen heb ik de hoop dat me dit gaat lukken. En ik zeg het vaker: hoop doet leven. Hoop geeft richting. Hoop geeft licht.

Hartherinneraars

Voor als je verdwaald bent en vergeten bent wie je ook al weer was. Of eigenlijk moet ik schrijven: voor als ik verdwaald ben en vergeten ben wie ik ook al weer was…

Hartherinneraars van de fantastische Charlie Mackesy. @charliemackesy op Instagram.

Hartherinneraars van Leon Giessen a.k.a. Mondo Leone. Zijn liedjes zijn prachtig! Al zijn werk is prachtig trouwens. Zie www.mondoleone.nl

Uit het boek: De jongen, de mol, de vos en het paard van Charlie Mackesy.

Behandelplan van PSYTREC

Na 32 jaar durf ik eindelijk te praten over wat er in mijn jeugd is gebeurd en heb ik hiervoor hulp durven vragen. Dit vroegkinderlijk trauma is waarschijnlijk de oorzaak/ uitvergroter van mijn bipolaire stoornis. In januari begin ik met mijn PTSS traumabehandeling bij PSYTREC. Ik zie er als een berg tegenop én ik kijk er enorm naar uit.

Inmiddels heeft PSYTREC een behandelplan opgesteld en heb ik alle informatie ontvangen. De dagen bij PSYTREC zijn lang en intensief.

Dagschema Psytrec

Je krijgt een persoonlijk dagschema met wanneer je bepaalde therapie en sport hebt, maar de algemene dagindeling ziet er als volgt uit:

07.15 – 07.35 Ontbijten
07.35 – 08.00 Psycho-educatie over PTSS
08.00 – 09.30 Exposure therapie of sport
09.30 – 11.00 Exposure of sport
11.00 – 11.15 Psycho-educatie
11.15 – 12.45 Exposure of sport
12.45 – 13.15 Lunch
13.15 – 13.45 Psycho-educatie
13.45 – 15.15 EMDR therapie of sport
15.15 – 16.45 EMDR of sport
16.45 – 17.00 Psycho-educatie
17.00 – 18.30 EMDR of sport
18.30 – 19.15 Diner
19.15 – 19.45 Zelf werken in werkmap
19.45 – 21.45 Psycho-educatie

Lange, intensieve dagen dus. Als ik zie wat het de vrouwen van RTL4 programma Geraldine en de vrouwen heeft opgeleverd en als ik deze blog én alle reviews op Zorgkaart.nl lees, heb ik er alle vertrouwen in dat dit mij ook gaat helpen. Ik voel me echt in goede handen bij PSYTREC.

Exposure therapie

Ik ga bij PSYTREC met twee trauma’s aan de slag. Ik heb als kind traumatische dingen meegemaakt die mijn leven ontwrichten. Dit is dus waarschijnlijk de oorzaak/ uitvergroter van mijn bipolaire stoornis.

Om deze trauma’s effectief te behandelen gebruikt PSYTREC Exposuretherapie (naast EMDR therapie, een Activerend Sport- en Bewegingsprogramma en Psycho-educatie).

Bij Exposure Therapie haal je de traumatische herinnering tot in het kleinste detail op. Je moet precíes vertellen wat je is overkomen. Alles vertellen. Vooral de meest moeilijke momenten en die moeilijke momenten worden steeds weer herhaald.

Het is de bedoeling dat je zo ervaart dat je de ervaring kunt delen zonder dat er iets ergs met je gebeurt. Het trauma wordt op deze manier steeds meer iets wat vroeger gebeurd is, maar wat nu niet meer gevaarlijk en onveilig voor je is.

Het lucht, volgens PSYTREC, vaak op om het verhaal herhaaldelijk in detail te kunnen vertellen. De angst voor de herinnering aan de traumatische gebeurtenis daalt. Zo ga je je veilig voelen in het hier en nu.

Exposure Therapie sessies vinden individueel plaats. Net als de EMDR sessies. De rest is klassikaal.

Vermijdingsgedrag

Ik vind die Exposure therapie heel erg eng. Omdat ik al 32 jaar lang mijn uiterste best heb gedaan om er juist níet over te praten. Laat staan om álles te vertellen, en dan ook nog tot in detail. Maar ik begrijp het idee erachter en voel dat dit echt kan gaan helpen.

Het is bij de Exposure therapie dus heel belangrijk om te stoppen met vermijden en te stoppen met veiligheidsgedrag of je overlevingsmechanisme. Je moet het hélemaal aangaan. 100%.

Door Geraldine en de vrouwen heb ik geleerd dat mensen met PTSS heel veel vermijdingsgedrag vertonen. Ik schrok hier erg van. Want ik herkende het gedrag, maar ik wist helemaal niet dat dit vermijdingsgedrag was. En dat ik daar zo goed in ben geworden… Het is zo’n gewoonte geworden. Confronterend en heel leerzaam om te realiseren.

De functie van vermijdingsgedrag is dat je erdoor kunt overleven, je dag kunt doorkomen en niet zo overspoeld raakt door je emoties. Op het eerste gezicht dus een belangrijke functie. Op de korte termijn lijkt het verlichting te geven, maar op de langere termijn wordt vermijdingsgedrag schadelijk. Het houdt namelijk je stressklachten in stand en het kan er zelfs voor zorgen dat deze klachten verergeren. En dat is bij mij wel gebleken.

Voorbeelden van vermijdingsgedrag

– Vermijden om aan de details van de ingrijpende gebeurtenis te denken
– Niet over de naarste details willen praten
– Vermijden van activiteiten en situaties die aan het trauma doen denken
– ‘Vergeten’ van (delen) van het trauma
– Ontkennen, afleiden en vluchten: bv steeds met een ander bezig zijn, jezelf terugtrekken, veel huishoudelijke taken doen
– Geen of weinig contact met omgeving

Maar hoe weet je nou of iets vermijding of niet? PSYTREC zegt daarover het volgende.

“Wat zou er gebeuren als je wel zou moeten doen, zou je dan angstig worden? Zo kan hetzelfde gedrag voor de ene persoon vermijding zijn en voor de ander niet. Voor de één is het niet gaan hardlopen vermijding, als diegene denkt buiten gevaar te lopen. Voor de ander is wel gaan hardlopen vermijding, als diegene bang is om thuis overspoeld te raken door zijn emoties of herinneringen als hij/zij geen afleiding zoekt.”

Wat verhelderend! En eigenlijk heel logisch. Of zoals Johan Cruyff zou zeggen: Je ziet het pas als je het door hebt…

PSYTREC heeft me geholpen de schellen van mijn ogen te laten vallen. Nou ja, ik ben er natuurlijk nog niet, maar het begin is gemaakt!

Veiligheidsgedrag

Naast vermijdingsgedrag is veiligheidsgedrag gedrag wat mensen die iets traumatisch hebben meegemaakt veelvuldig inzetten. Veiligheidsgedrag is al het gedrag dat je toepast om jezelf zo veilig mogelijk te voelen.

Ik voel me heel vaak onveilig en dus pas ik veel veiligheidsgedrag toe. Voorbeelden hiervan zijn: me veel beter voordoen dan ik me voel, overdag de gordijnen dicht doen en de omgeving steeds scannen op gevaar/ hyperalert zijn

PSYTREC zegt dat veiligheidsgedrag erg effectief líjkt, omdat het minder angstig maakt. Op de lange termijn is veiligheidsgedrag echter niet effectief. Het zorgt ervoor dat je erg afhankelijk wordt van veiligheidsgedrag en zo leer je niet dat je situaties aankunt zonder veiligheid in te bouwen. Hetzelfde geldt eigenlijk voor vermijdingsgedrag. Je zwakt jezelf af.

Gedragspatronen doorbreken

Tijdens de behandeling ga je met behulp van PSYTREC het vermijdingsgedrag en veiligheidsgedrag doorbreken.

Om me daar zo goed mogelijk op voor te bereiden, moet ik van PSYTREC zoveel mogelijk triggers verzamelen. Dit zijn bijvoorbeeld foto’s, situaties, geuren of geluiden die het trauma triggeren en me dus aan het trauma herinneren.

Om de gedragspatronen te doorbreken, gebruikt PSYTREC een persoonlijk exposureplan. Waarbij je jezelf steeds moet bloot stellen aan dingen die je anders wilt vermijden of veiligheidsgedrag voor toepast.

Mijn exposureplan

Toen de psycholoog mijn exposureplan voorlegde brak het angstzweet me uit. Tranen stroomden over mijn wangen. Van angst, maar ook van verdriet, confrontatie, frustratie, pijn. Om te zien wat ik allemaal heb gedaan om te overleven en om te zien en te realiseren dat ik dat allemaal moet opgeven. Pfffff…. Echt doodeng. En ook van levensbelang.

Ik mag al rustig aan beginnen met mijn exposureplan. Tijdens de behandeling gaan we er heel intensief mee aan de slag en mag ik echt niks meer vermijden. Nu mag ik nog kiezen waar ik mee aan de slag ga.

Ik begin in ieder geval met hetgeen PSYTREC als belangrijkste exposure punt gaf: de focus op mezelf te leggen in plaats van op de ander. Het tweede punt is: niet meer overdag de gordijnen (in ons geval luxaflex) dicht te doen. Dat vind ik al moeílijk!

Zin in mijn nieuwe leven

Ik zie dus heel erg tegen de behandeling op en ik kijk er heel erg naar uit. Want het lijkt me ook een bevrijding! Ik keek van de week naar de briljante Disney+ animatiefilm Soul (aanrader!!!).

Soul is echt een ode aan (het) leven en ik kreeg zo’n zín in mijn nieuwe leven! Een leven waarin ik niet meer verzuip in al die nare traumatische herinneringen. Een leven mét alle emoties die het leven rijk is, maar dan behapbaar. Zodat het leven voelt als leven in plaats van als overleven.

Maar voor het zover is moet ik nog door een hele zure, enge (voor mijn reptielenbrein) gifappel heen. Ik weet dat deze appel goed voor me is, maar ohhhh wat is het eng.

Hopelijk kan ik je eind januari op deze blog Rosie 2.0 voorstellen. To be continued… 🙂

Ps 1. Misschien lijkt het nu in deze blog alsof mijn hele leven kommer en kwel was; dat is niet zo!

Maar ik ben er inmiddels wel achter dat ik het leven teveel als een worsteling ervaar. En ik gun mezelf een leven met minder worsteling en met meer leven. Vandaar dat ik bij PSYTREC heb aangeklopt.

Ps 2. De prachtige prent met het vliegende paard is van Charlie Mackesy.

PTSS traject bij PSYTREC

Eerder schreef ik al over mijn jeugdtrauma en dat tijdens een sessie Transformational Breathing veel puzzelstukjes in elkaar vielen. Dit zijn maanden waarin ik steeds beter ‘the bigger picture’ ga zien. Daar hoorde dit puzzelstuk ook bij: PSYTREC! Ik ben bij PSYTREC terecht gekomen, nadat ik dit interview las en daardoor het programma Geraldine en de vrouwen ging kijken.

Geraldine Kemper volgt zes vrouwen die te maken hebben gehad met seksueel geweld/ misbruik. Als gevolg hiervan hebben deze vrouwen een posttraumatische stressstoornis (PTSS) ontwikkeld. Geraldine neemt hen mee naar Kroatië waar ze onder leiding van een team van psychologen van PSYTREC, door middel van verschillende vormen van therapie met hun PTSS aan de slag gaan. Na deze reis worden de vrouwen nog een jaar lang begeleid en gevolgd. Het zijn zes afleveringen die nu nog te zien zijn op Videoland.

Psytrec

Het voorstukje van dit programma raakte mij heel erg, omdat ik veel herkenning vond. Ik ben het programma gaan kijken en zo kwam ik in aanraking met PSYTREC, het psychotrauma educatie centrum dat een speciaal PTSS behandel traject heeft ontwikkeld waar ze deze zes vrouwen van hun PTSS hebben afgeholpen. Zo bijzonder!

Terwijl ik het programme keek, realiseerde ik me steeds meer: ik heb waarschijnlijk ook PTSS. En er is hoop om van mijn klachten af te komen! Er is hoop op een ‘normaal’ leven! Dus ik heb me aangemeld bij PSYTREC. Dat vond ik doodeng, maar ik voelde dat zij mij echt kunnen gaan helpen. Het voelt als een veilige plek, waar ik kan helen. Ik zag die vrouwen per aflevering weer zichzelf worden en kreeg zo’n diep verlangen om ook mezelf weer terug te vinden en een basis van veiligheid en stabiliteit te krijgen.

Hoop doet leven

Inmiddels heb ik een intake gehad, inderdaad de diagnose PTSS gekregen en gaan we een behandelplan maken. In het nieuwe jaar kan ik bij PSYTREC terecht. Ik ben zooo dankbaar en zooo opgelucht! Het voelt echt alsof ik hier in goede handen ben. Het geeft me hoop en hoop doet leven.

Gisteren hoorde ik Ralph Kupka bij de online landelijke dag van Vereniging PlusMinus zeggen dat hij ziet dat mensen met een psychische aandoening vaak een jeugdtrauma hebben. Dat herken ik dus. Ik hoop dat door het speciale en unieke traject bij PSYTREC de PTSS verdwijnt, mijn bipolaire klachten verminderen en ik een ‘normaal’ leven kan gaan leiden. Zonder dat die oude pijn steeds getriggerd wordt en ik helemaal uit balans raak. Change is coming!

Eindbazen aan het eind van 2020

Deze decembermaand is nog wel een enorme uitdaging. Het is een maand van ‘Eindbazen’. Hoewel de behandeling nog niet officieel begonnen is, voelt het voor mij wel zo. Ik ben grote angsten aan het aankijken. En hoewel ik mijn oer reacties van vluchten en bevriezen voel, lukt het me om erdoorheen te gaan, omdat ik PSYTREC als licht aan het eind van de tunnel zie. Er is hulp!

Bij PSYTREC gaan ze me leren hoe ik mijn angsten aan kan gaan, dat ik ze aan kan en dat ik kan zien dat het (inmiddels) niet echt eng meer is. Dat ik veilig ben in het hier en nu.

Level 2020

Het eind van level 2020 had wel nog drie ‘Eindbazen’ (lees: hele spannende situaties om aan te gaan). Ik heb deze maand een mail gestuurd naar een hele dierbare vriendin waar ik vorig jaar een nare ruzie mee heb gekregen.

Alsof dat nog niet spannend genoeg was, heb ik heel duidelijk mijn grenzen aan moeten geven bij mijn schoonmoeder. Zij gaat onbedoeld soms erg over mijn grenzen. Alles uitspreken vind ik nog heel eng, alle angst en zelfhaat komt boven, maar ik voel dat het me steeds wat beter lukt.

En ik heb uitgesproken naar mijn schoonzus dat ik haar heel eng vind, omdat ze bij mij, wederom onbedoeld, veel triggert. We hebben een fijn gesprek gehad en eigenlijk is ze voor mij perfecte exposure therapie. Want hoewel ik haar heel eng vind, weet ik dat ze me nooit kwaad zou doen. In maart wordt mijn neefje geboren en word ik tante! Ik wil dan zonder angst gewoon langs kunnen gaan bij mijn broer en schoonzus. Ik weet nu dat dat kan.

Level 2021

December is nog niet voorbij, maar ik hoop dat het bij drie Eindbazen blijft. Dat ik het traject bij PSYTREC in het vooruitzicht heb, geeft me hoop en moed. En dat is een heel fijn gevoel. Zeker als afsluiting van een heel heftig en óók mooi jaar. Op naar level 2021!

Charlie Mackesy: De jongen, de mol, de vos en het paard

Charlie Mackesy maakt prachtige tekeningen met ontroerende en rake teksten en heeft hier een boek van gemaakt. Een echte aanrader!!!

Ik kende zijn werk al via Instagram. Van mijn moeder kreeg ik zijn boek. Een extra dierbaar kado, omdat ik het kreeg omdat mijn oude paard, dat al bijna 20 jaar in mijn leven is, ongeneeslijk ziek is en niet lang meer te leven heeft. Zij is net zo wijs als het paard uit het werk van Charlie Mackesy.

Elizabeth Gilbert zegt héél treffend over het boek: “De wereld waarin ik wil leven, is de wereld die Charlie Mackesy bedacht heeft. Een wereld van oneindige vriendelijkheid, wijsheid, tederheid en echte liefde tussen vrienden.”

Charlie Mackesy is dus ook te volgen op Instagram. Een héél fijn account!

‘Trauma’s laten in het lichaam diepe sporen na’

Omdat ik sinds een paar maanden bezig ben met het verwerken van mijn jeugdtrauma lees ik veel over wat trauma met de hersenen en het lichaam doet. Ik kwam op het werk van psychiater Bessel van der Kolk.

Het gaat niet over de bipolaire stoornis, maar misschien heb jij ook een trauma meegemaakt die de bipolaire stoornis heeft getriggerd. Dan is meer leren over trauma misschien ook voor jou interessant. Het geeft mij in ieder geval veel herkenning, steun en inzicht.

‘Trauma’s laten in het lichaam diepe sporen na’

Interview met Bessel van der Kolk in Augeo Magazine door Ditty Eimers.

Praten met getraumatiseerde kinderen? ‘Ja, maar leer ze eerst hoe ze hun lichaam kunnen kalmeren’, zegt de Nederlands-Amerikaanse psychiater Bessel van der Kolk in een interview met Augeomagazine. Hij vindt het onbegrijpelijk dat aanraking, beweging en verbeeldingskracht uit de meeste therapieën zijn verbannen. ‘Het zijn precies die elementen die getraumatiseerde kinderen helpen om zich weer veilig te voelen.’

Hij is al meer dan veertig jaar bezig met onderzoek naar trauma’s en wordt wereldwijd beschouwd als een van de belangrijkste experts op dat gebied. In het Trauma Centre in Brookline, Massachusetts, dat hij dertig jaar geleden oprichtte, ziet hij ook nog elke week patiënten. Volwassenen én kinderen. ‘Als een behandeling bij mijn patiënten onvoldoende werkt, ga ik verder zoeken. Ik heb altijd nieuwe dingen willen uitproberen.’

Als jonge psychiater geloofde Bessel van der Kolk (73) in de werking van medicijnen. Maar al snel kwam hij erachter dat zijn patiënten daar meestal niet genoeg van opknapten. Ook het effect van praten bleek beperkt. Dus ging hij op zoek naar nieuwe methodes: EMDR (herbeleving van het trauma met behulp van afleidende stimulansen zoals handbewegingen), neurofeedback (het brein belonen als de hersengolven het gewenste patroon laten zien), mindfulness, yoga, bewegingstherapie, theater.

In zijn boek ‘The body keeps the score’ – in het Nederlands vertaald als ‘Traumasporen’ − doet hij verslag van zijn decennialange zoektocht. Na al die jaren weet hij dat er niet één beste manier is om getraumatiseerde kinderen en volwassenen te helpen. Zijn wetenschappelijke onderzoek en praktijkervaring hebben hem er wel van overtuigd dat trauma’s vooral in het lichaam diepe sporen nalaten. Daar ligt volgens hem ook de sleutel om kinderen met trauma’s te behandelen. ‘Leer ze eerst om zich weer veilig te voelen in hun lichaam.’

U schrijft dat trauma’s de structuur en de bedrading van de hersenen kunnen veranderen. Kunt u dat uitleggen?

‘Uit hersenonderzoek weten we dat trauma’s kunnen leiden tot veranderingen in de hersenen. Als we schokkende gebeurtenissen meemaken of ons bedreigd voelen, zenden we instinctief signalen uit naar anderen om ons te hulp te schieten. Maar als niemand te hulp schiet of gevaar blijft dreigen, treden oudere hersengebieden in werking: de emotionele hersenen, die uit de zoogdierhersenen en de reptielenhersenen bestaan. Dan blokkeert het talige deel van het brein en schakelen we over op primitievere manieren van overleven: vechten, vluchten of verstijven. Stresshormonen zijn de motor van die reacties. Bij getraumatiseerde kinderen en volwassenen is de stressreactie chronisch geworden. Daardoor raakt het alarmsysteem in de hersenen verkeerd afgesteld.’

Wat heeft dat voor effect op getraumatiseerde kinderen?

‘Zij kunnen geen onderscheid maken tussen reëel en denkbeeldig gevaar en leven dus in een staat van constante waakzaamheid. Ze zijn bijvoorbeeld hypergevoelig voor de kleinste aanwijzingen van boosheid en reageren heel sterk op agressie van leeftijdgenoten. Een van de moeilijkste dingen is dat ze dingen hebben meegemaakt waarover ze niet kunnen praten. Omdat ze geen woorden hebben voor wat hen is overkomen, leeft het trauma zich uit in hun lichaam. Hun emotionele hersenen geven steeds signalen af dat de wereld onveilig is.’

Hoe merk je dat?

Het verbale deel van hun hersenen is als het ware afgeknepen. In tegensteling tot het rationele brein, dat zich uit via gedachtes, drukken de emotionele hersenen zich uit in lichamelijke reacties. Je krijgt plotseling hevige buikpijn, wordt misselijk, of krijgt een paniekaanval. Het lijf van getraumatiseerde kinderen is net een pingpongbal, waarover ze geen controle hebben. Ze hebben vaak geen idee waar hun heftige emoties en de spanning die ze voelen vandaan komen. Vaak weten ze ook helemaal niet wat ze voelen. Op een heel elementair niveau is hun gevoel van veiligheid geschaad.’

Is dat permanente gevoel van onveiligheid en gevaar nog wel te herstellen?

Het brein is een plastisch orgaan, de hersenen kunnen veranderen door nieuwe ervaringen op te doen, zeker als je jong bent. Dat is hoopvol. Het belangrijkste is om eerst het evenwicht op het diepste niveau te herstellen: door het lichaam te kalmeren. In ons traumacentrum laten we kinderen op een trampoline springen, schommelen, en balanceren op een evenwichtsbalk. We raken ze voorzichtig aan of slaan een deken om hen heen. Wat je dan ziet is wonderbaarlijk. Ze raken vertrouwd met hun lichaam. En als hun lichaam kalmeert, gaat ook hun taalgebruik vooruit. Lichamelijk contact, het elementairste hulpmiddel om te troosten en te kalmeren, is uit de meeste therapieën verbannen. Terwijl juist dat enorm kan helpen om je weer veilig te voelen in je lichaam, om te ervaren dat het gevaar geweken is. Als dat gebeurt, en het stresssysteem van de emotionele hersenen kalmeert, kunnen andere delen van het brein ook weer gezonder functioneren.’

Kunnen medicijnen ook helpen om traumaklachten van kinderen te verminderen?

‘Op dit moment slikken ongeveer een half miljoen kinderen in de Verenigde Staten antipsychotica. Die geneesmiddelen worden vaak gebruikt om mishandelde en verwaarloosde kinderen handelbaarder te maken. Daarover maak ik me grote zorgen. Met pillen kunnen ze zich beter beheersen en worden ze minder agressief. Maar die middelen belemmeren ook hun lust tot spelen en hun nieuwsgierigheid. Juist die drives hebben ze nodig om zich te ontwikkelen tot goed functionerende volwassenen.’

En praten over traumatische ervaringen, helpt dat volgens u?

‘Ja en nee. Het is heel belangrijk om te weten wat je voelt. Veel therapeuten proberen met kinderen en jongeren te praten over de vreselijke dingen die hen zijn overkomen. Het is fijn als iemand je verhaal aanhoort, maar dat neemt doorgaans de inprenting van angst en onveiligheid niet weg. Die heeft zich vastgezet in niet-talige delen van het brein en uit zich via het lichaam. Daarom moet de aandacht vooral gericht zijn op wat er in het lichaam gebeurt. Weet je wat je voelt? En waardoor worden die nare gevoelens getriggerd? Voor getraumatiseerde kinderen is het heel moeilijk om dat te benoemen. Wat ze voelen is zo angstwekkend, dat ze liever proberen om niet te voelen.’

Hoe kun je kinderen leren om die gevoelens te hanteren?

Vechtsporten als karate en judo leren kinderen dat ze controle kunnen hebben over hun lijf en zichzelf kunnen verdedigen. Daar worden ze minder angstig van. Yoga, mindfulness en sensomotorische therapie (waarbij de zintuigen door allerlei spelletjes en beweging worden geactiveerd, DE) zijn andere manieren om in een veilige omgeving te voelen wat er gebeurt in hun lijf. Ook tekenen helpt kinderen om het verlammende effect van traumatische ervaringen tegen te gaan. Ik werkte met kinderen die de aanslag op de Twin Towers van dichtbij meemaakten. Ik vroeg ze om een tekening te maken van die dag. Er waren kinderen die alleen naargeestige beelden op papier kregen, van rook, vuur, pijn en doden. Maar er was ook een jongetje dat een trampoline onder de torens tekende, voor een zachte landing van de mensen die moesten springen. Zijn verbeelding had de vreselijke waarheid een andere draai gegeven. Kinderen die hun verbeelding op zo’n manier kunnen laten spreken, hebben minder last van traumatische gebeurtenissen.’

Maar dat is dus niet elk kind gegeven.

‘Nee, maar je kunt kinderen wel leren zich op een veilige manier te uiten. In projecten die we op scholen doen, leren we leerkrachten om ervaringen van getraumatiseerde kinderen te benoemen. In plaats van driftbuien, dagdromen of agressief gedrag te bestraffen, moedigen we ze aan contact te maken. “Ik zie dat je van streek bent. Wil je misschien dit dekentje om je heen slaan, zodat je wat kalmer wordt? Wil je even bij mij op schoot zitten of zullen we samen heel diep ademhalen?” Als het kind gekalmeerd is, helpt de leerkracht om zijn gevoelens te beschrijven. “Wat maakte je zo verdrietig of boos?’ ‘Wat denk je dat er gebeurt als je na school thuiskomt?” Op die manier kunnen scholen functioneren als veilige eilandjes in een chaotische wereld. Beweging, spel, gymnastiek, samen muziek maken of zingen: ook dat helpt getraumatiseerde kinderen om uit hun vlucht- of vechtmodus te komen, positieve emoties te ervaren en op een plezierige manier met anderen om te gaan. Ik vind het onbegrijpelijk dat er steeds meer beknibbeld wordt op dat soort activiteiten.’

Sommige vakgenoten vinden dat er te weinig wetenschappelijk bewijs is voor de nadruk die u legt op traumabehandeling via het lichaam.

‘Voor mij is het belangrijkste dat mijn patiënten opknappen. Ik was een van de eersten die vanaf het begin van deze eeuw onderzoek deed naar EMDR. Dat is nu een geaccepteerde traumabehandeling, maar was in die tijd nog zeer omstreden. Nu denken sommigen dat ik een yoga-fanaticus ben, omdat ik daar veel onderzoek naar heb gedaan. Maar ik zie yoga vooral als een techniek die andere deuren kan openen bij getraumatiseerde mensen. Net als theater. Daar heb ik me afgelopen jaren in verdiept. Ik vind het jammer dat daar nog zo weinig wetenschappelijk onderzoek naar wordt gedaan.’

Hoe kwam u daarmee in aanraking?

‘Via mijn zoon. Die bracht de eerste twee jaar van de middelbare school grotendeels door in bed, ernstig vermoeid en opgezwollen door allergieën. Mijn vrouw en ik waren wanhopig op zoek naar iets dat hem kon helpen. Gesprekstherapie haalde weinig uit, maar toen hij ging meespelen in een theatergroep, zagen we hem opknappen. Hij ervoer hoe het is om iemand anders te zijn en een bijdrage te leveren aan een groep. Dat gaf hem een gevoel van controle, bekwaamheid en eigenwaarde. Zo raakte ik geïnteresseerd in het therapeutische potentieel van theater.

Inmiddels ben ik ervan overtuigd dat theater getraumatiseerde jongeren een unieke manier biedt om toegang te krijgen tot hun emoties en lichamelijke gewaarwordingen. Ze leren verschillende rollen aan te nemen en te zoeken naar manieren om diepe emoties over te brengen aan het publiek. Liefde en haat, agressie en overgave, loyaliteit en verraad: dat is waar het bij zowel trauma’s als theater om draait. Spelenderwijs verkennen en onderzoeken jongeren zo hun eigen ervaringen, zonder het woord trauma ooit uit te spreken.’

Bessel van der Kolk, psychiater

Prof. dr. Bessel van der Kolk (1943, Den Haag) vertrok na zijn eindexamen naar de Verenigde Staten om medicijnen te studeren. Hij specialiseerde zich als psychiater en is oprichter en directeur van het Trauma Center in Brookline, Massachussets. Daarnaast is hij hoogleraar in de psychiatrie aan de universiteit van Boston. Hij wordt beschouwd als een van ’s werelds meest vooraanstaande deskundigen op het gebied van traumabehandeling en posttraumatische stressstoornis (PTSS)

Vitamine V(riendschap)

De beste en meest heilzame vitamine, wat mij betreft, is vitamine V. De V van Vriendschap! Mijn vriendschappen hebben me door mijn depressies geholpen. Een half jaar ben ik depressief geweest. Van maart (begin corona lockdown) tot september. Ik kan me niet herinneren dat ik eerder zo lang zo depressief ben geweest.

Soms lees ik verhalen over dat mensen die depressief zijn geen kaarten, bloemen en kadootjes krijgen. In tegenstelling tot mensen die bijvoorbeeld in het ziekenhuis liggen met een gebroken been, of iets dergelijks. Maar mijn dierbaren hebben dat allemaal wél gedaan en wow dat heeft me dat geholpen! Dat ze me op iedere manier lieten weten: We denken aan je. Je bent niet alleen!

Supporters

Kaartjes, bloemen, kadootjes per post en kadootjes persoonlijk gebracht, zelfs een zelfgenaaide deken met betekenisvolle stofjes van mijn drie beste vriendinnen! Zodat ik in corona tijd altijd met ze kan knuffelen. Met een bijbehorende verrassings GNO (Girls Night Out, maar dan Girls Night Online (coronaproof)). Lekker bijkletsen terwijl ik onder mijn GNO blanky zat. Hoe lief! Al bijna 100 jaar aan vriendschap met deze 3 meiden. Hoe mooi is dat?!

Mijn man, vriendinnen en familie hebben mij zo ontzettend gesteund de afgelopen tijd. Dat is echt grandioos. Ik heb een fantastische groep mensen om me heen en die zijn echt allemaal goud waard! Als het leven ingewikkeld wordt, wikkelen zij mij in vriendschap. Ik zou niet weten wat ik zonder ze zou moeten.

Ik wens iedereen zulke vriendschappen. Ik weet zeker dat het mij heeft geholpen bij mijn herstel en bij het eindelijk durven uitspreken van mijn jeugdtrauma.

Voor alle lieve mensen in mijn leven: I love you en dank je wel dat je er bent!!

Uit het boek: De jongen, de mol, de vos en het paard. Van Charlie Mackesy (gekregen van mijn moeder)

Oorzaak van mijn bipolaire stoornis?!

Het zijn spannende weken voor me. Op 2 september 2020 heb ik voor het eerst met iemand durven praten over mijn jeugdtrauma. Ik durfde het te vertellen aan mijn behandelaar, die ik voor 100% vertrouw.

Twee weken later op 16 september was ik er klaar voor om het te delen met mijn man. En vandaag, 23 september 2020, heb ik het aan mijn ouders verteld. Mijn ouders en man gingen mee naar mijn behandelaar bij de GGZ. Mijn behandelaar heeft verteld wat er gebeurd is, want ik kon het nog niet zeggen. Daarna zijn we erover in gesprek gegaan.

Ik was heel erg bang voor hun reactie, maar gelukkig reageerden ze heel liefdevol en steunend. Het was ook een grote steun dat mijn man erbij was. Het voelt nog steeds eng dat ze het nu weten, maar ik ben ook opgelucht. Ik voelde me begrepen en gesteund. Door iedereen. Ook door mezelf.

De kern, de oorzaak?

Ik heb nu eindelijk het gevoel dat ik het beginnetje van die kluwe wol van ellende heb durven pakken. Ik heb altijd die hele kluwe wol in mijn handen gehad en uit zitten pluizen, maar ik heb nooit het begin durven aanraken. Daardoor raakte ik waarschijnlijk alleen maar meer in de knoop. Ik heb de kern van alles nu eindelijk durven benoemen. Het is denk ik ook de oorzaak van mijn bipolaire stoornis…

Ik vind het heel verdrietig, pijnlijk en moeilijk dat het zo lang heeft geduurd voor ik erover kon praten. Maar mijn behandelaar zegt ook: beter laat dan nooit. Veel mensen zeggen het pas op hun sterfbed of nemen de pijn mee hun graf in. En dat wil ik niet. Ik wil leven en genieten, samen met mijn al mijn dierbaren.

Nu was het blijkbaar eindelijk tijd om het te vertellen. Ik voelde me er nu pas veilig genoeg voor. Ook omdat mijn omgeving er nu, in mijn beleving, mee om zou kunnen gaan als ik het met ze zou delen.

Nu verder delen

Mijn behandelaar raadt aan om er veel over te praten. Op mijn manier, in mijn tempo en met degenen waar ik voor kies. Ik wil het ook aan mijn broer en beste vriendinnen vertellen. Maar dat vind ik wel heel eng. Om zo mijn shit bij hun neer te leggen. Ik voel me zó bezwaard. Ze hebben al genoeg aan hun eigen shit.

Maar de vriendin waar ik al levenslang bevriend mee ben zei: de poepluier van je eigen kind vind je niet vies, want daar hou je van. Wij houden van jou, dus kom maar op met die shit. Toen zei ik: maar babypoep is toch echt minder vies dan de poep van een 37 jarige! We moesten hard lachen om ons gesprek. Als we binnenkort rustig met z’n tweeën zijn, ga ik het vertellen.

De wond

Het voelt alsof ik een grote, vieze etterende wond heb waar ik al jaren mee rond loop. En die ik aan niemand durfde te laten zien. In plaats van hulp zoeken, heb ik er vele pleisters en verbanden overheen heb geprobeerd te plakken om de wond te verstoppen.

Nu ik mijn wond aan mijn man en ouders heb laten zien, realiseer ik me dat het weliswaar een wond is, maar dat dierbaren het niet vies vinden en ernaar durven kijken. Die vieze pleisters en verbanden zijn niet meer nodig. Ik wil de wond zorgvuldig behandelen en niet iedereen mag er naar kijken. Eerst meer helen en dan misschien verder delen. Alleen de mensen van wie ik hou durf ik toe te laten. Anders voelt het té kwetsbaar en onveilig.

Nu ik je zie

Ik ben aan het luisteren naar het boek van Merlijn Kamerling: Nu ik je zie. Ik heb Toen ik je zag van zijn moeder Isa Hoes vorig jaar geluisterd. Zo mooi. En ook Nu ik je zie is prachtig. Ik herken enorm veel in wat Antonie Kamerling zegt en hoe hij zich voelde. Helaas is de bipolaire stoornis hem fataal geworden.

Dat vind ik echt vreselijk. Ook omdat ik zelf vaak gevoeld heb dat ik dichtbij de rand stond. Nu ik mijn geheim heb verteld, voelt die rand ineens verder weg. Alsof over die rand gaan geen optie meer hoeft te zijn. Dat ik hier ook rust kan vinden. En veiligheid. En mezelf kan vinden. Alsof ik nu ineens mezelf zie zoals ik ook kan zijn.

Het is allemaal nog vers en het voelt nog kwetsbaar, maar ik denk echt dat ik op de goede weg ben. De weg naar balans. Dat hoop ik echt.

Zo gaat het met het Hashimoto Protocol!

Vandaag is het zover! Ik ben begonnen met het Hashimoto Protocol! Een auto-immuun eliminatie kuur die drie maanden duurt. Eigenlijk natuurlijk levenslang, want ik wil graag gezond blijven eten, als ik weet wat goed voor me is en wat niet. Dat ga ik uitvinden met dit protocol. Ik doe het vanwege mijn auto-immuun ziekte die mijn schildklier aantast: Hashimoto, máár ook vanwege mijn bipolaire klachten, aangezien uit steeds meer onderzoeken blijkt dat de bipolaire stoornis een auto-immuun ziekte is.

In deze blog ga ik je op de hoogte houden, wellicht heb je er wat aan.

Ik heb me eerst goed ingelezen door het boek Het Hashimoto Protocol te lezen van Izabella Wentz. Daarna ben ik alle supplementen gaan bestellen die erbij horen. Iedere fase heeft zijn eigen supplementen, om bijvoorbeeld de lever te ondersteunen, de bijnieren en de darmen. Daarna ben ik een weekmenu gaan maken en op basis daarvan heb ik boodschappen gedaan.

Vanochtend bv begonnen met een groente omelette met pittige kiemgroenten en een banaan, als maagvuller haha. Appeltje voor de dorst tussendoor, met wat kurkuma/ gember (afgekoelde) thee. Sowieso veeeel water dinken met deze hittegolf. Vanmiddag kokosyoghurt met blauwe bessen, perzik en zonnebloempitten en mandarijn toe. Lekker hoor! Vanavond nasi met zilvervliesrijst. Voel me ineens een keukenprinses haha.

Nou, ik hou je op de hoogte!

Na 1 week (fase 1 week 1)

Ik ben nu één week bezig met het Hashimoto Protocol en het bevalt me goed! Lekker eten en de supplementen gaan er ook prima in. Geen gluten, zuivel, suiker en soja eten gaat me goed af. Volgens mij voel ik me wel wat rustiger, maar ik ben deze week ook begonnen met mijn behandelaar met Imaginary Rescripting en dat werkt ook goed merk ik. Oude dingen opruimen (of eigenlijk trauma’s en nare dingen rescripten).

Na week 2 (fase 1 week 2)

Eigenlijk hetzelfde als week 1. Gewoon prima. Maar nog niet echt veel verbetering. Nou ja, wél twee kilo afgevallen. En ik ben in de Corona tijd wat kilo’s aangekomen dus dat Corona kwabje mocht wel weg.

Na 3 weken (fase 2 week 1)

In fase 3 eet ik geen granen, zuivel, suiker en peulvruchten. Dat wordt al iets lastiger. Al gaat het nog steeds goed én ik voel me lichter! Soms gaat het weer even wat moeizamer en ik vrees dat dat door cacao komt… Kokos is mijn grote vriend! Kokosmelk, kokosyoghurt, kokosvlokken. Ik moet oppassen dat ik niet teveel kokos eet natuurlijk. Ook eet ik meer vlees, want anders heb ik steeds te erg trek en word ik slap.

Na 4 weken (fase 2 week 2)

Mijn hoofd lijkt echt steeds helderder te worden. Alsof er ruimte komt om oud zeer op te ruimen. Ik ben sinds deze week bij de GGZ met een jeugdtrauma aan de slag gegaan waar ik nooit eerder naar heb durven kijken, laat staan over heb durven praten.

Het voelt alsof mijn hoofd nu zuiverder is door het Hashimoto Protocol en alsof ik daardoor nu mijn grootste angsten durf aan te kijken en te bespreken. Ik heb het zelfs aan mijn lief durven vertellen. Ik kan nu stap voor stap dit aan gaan, terwijl ik eerst geen uitweg meer zag. Voor het eerst lijk ik me op het goede pad te bevinden naar een duurzaam stabieler leven.

Het was een hele heftige en emotionele week, maar ik ben hem goed doorgekomen en dat komt denk ik mede door de voeding en supplementen uit deze tweede fase. Bovendien heb ik lekker gegeten! Ik heb weer hoop!

Na 5 weken (fase 2 week 3)

Ik heb een guilty pleasure. Ik bestel al een maand lang iedere week taartjes bij Piece of Joy. Ik ontdekte ze via Instagram. Ik ging mijn verjaardag vieren met mijn drie beste vriendinnen en vond mezelf beetje zielig dat ik geen taart kon eten. Tot ik Piece Of Joy vond!

De lekkerste (vegan) taartjes zonder granen, zuivel, soja en geraffineerde suiker! Hoera!! De verjaardag was geslaagd. Ook mijn vriendinnen waren in hun nopjes met de plaatjes van taartjes. Mijn favorieten: Chai tea en de chocolate salted caramel.

Deze week ging goed, dankzij Piece of Joy. Ik at zondag hun lemon pie op de verjaardag van mijn oudste dochter haha! Ik voel me lichter en vrijer en dat worden en dat is fijn (ook beetje spannend, zal ik niet doorschieten?!) Plus, ik ben 3 kilo kwijt. Dag Corona kwabje!

Het Hashimoto Protocol, in combinatie met de Imaginary Rescripting therapie bij de GGZ, lijkt zijn vruchten af te werpen. Nu de laatste week in van fase 2! En dan ben ik op de helft!

Na 6 weken (fase 2 week 4)

Dit was een heftig weekje. Ik heb deze week een paar keer gesmokkeld: maandag een overgebleven stuk appeltaart van het feestje van mijn dochter en zaterdag uit eten met mijn lief, mijn ouders, broertje en schoonzusje. Waar ik denk ik 5% heb gesmokkeld. Gelukkig was dat niet erg, volgens de schrijfster van het Hashimoto Protocol. Gewoon weer verder gaan waar ik gebleven was.

Na beide keren smokkelen merkte ik vrij snel dat ik last kreeg van een vermoeide dikke keel en dat ik schor werd. Het was sowieso een drukke en emotionele week dus dat maakte het ook erger denk ik. Voelde me opgeblazen en niet lekker en meer last van wazig denken (niet op woorden kunnen komen, verkeerde woorden

Na 7 weken (fase 3 week 1)

Deze fase leek me echt afzien want ik eet 6 weken géén:

  • Granen of pseudogranen (zoals quinoa)
  • Zuivel
  • Soja
  • Suiker
  • Peulvruchten
  • Nachtschades (zoals aardappel, tomaat en paprika)
  • Eieren
  • Noten en zaden
  • Cafeïne (dronk voorheen af en toe een latte)
  • Alcohol (drink ik zelden tot nooit)

Ik dacht eerst: wat kan ik dan wél eten?! Maar dat is veel meer dan ik dacht.

Zo heb ik de afgelopen week veel smoothies gedronken met bijvoorbeeld banaan, ananas of mango als ontbijt en dan aangemaakt met kokosmelk (lang leve kokos!), als lunch veel lekkere salades (lang leve avocado) en als avondeten vaak (ja das het nadeel van dit dieet) lekker stukje vlees met gegrilde groente. Als snacks paleo ijs (bevroren banaan of mango blenden met kokosmelk en soms chocolade versie van maken met cacaopoeder.)

De eerste week viel me mee! Nog 5 weken te gaan.

Na 8 weken (fase 3 week 2)

Pfff het wordt afzien. Ik heb deze week veel gesmokkeld. Ik val teveel af. Ik ben nu 6 kilo afgevallen en ik wil niet méér afvallen. Ik heb met mijn biotensor gecheckt wat ik echt niet of niet te vaak moet eten.

  • Witte rijst
  • Haver
  • Soja
  • Lactose
  • Geraffineerde suikers
  • Eieren
  • Aardappel
  • Cacao

Dit moet ik niet vaker dan eens per 2 weken eten. De rest kan ik dus gewoon, natuurlijk ook gevarieerd/ met mate eten. Dat ga ik dus maar doen. Anders val ik om. Dat kan ook niet goed zijn voor mijn schildklier en gezondheid.

De laatste maand van fase 3

Ik heb fase 3 niet volgehouden. Ik viel echt teveel af en voelde me slap en futloos. En dat is niet de bedoeling. Dus ik ben weer meer gaan eten en heb het protocol in mijn achterhoofd gehouden. Ik eet grotendeels gezond maar af en toe eet ik lekker fout.

Door mijn therapie en de Transformational Breathing heb ik het idee dat ik echt aan het helen ben. De gezonde leefstijl ondersteunt dat. Daar ben ik heel blij mee!

Ik vind het Hashimoto Protocol waardevol, maar wel echt pittig en duur. Ik heb in totaal zo’n €200,- betaald aan de bijbehorende supplementen en fase 3 vond ik écht pittig. Al met al tóch wat aan gehad, want ben helderder in mijn hoofd én heb veel geleerd. Op naar herstel!